"Saen ka maduman"
(Enot sa Duwang Parte)
Hali ki R. A.
Ibarbia
IYAN
an ordinariong pagtirînohan kan mga taong nagkakasinabatan sa
saindang paglalacao. Ano daw kun ihapot ta man iyan sa satong mga
kahimanwa manonongod sa saindang sadiring lugar: barrio, banuaân,
ciudad, provincia, o nacion? Saen paduruman an mga ini sa mga
masunod na 10, 20, 50, o 100 na tâon? Sa mga masunod na generacion?
(An mga pilosopong hugacon seguro masimbag na, “Siempre, digdi, ta
dai man ngaya an mga iyan mahirirô!” Korec sinda diyan. Sa mga
socio-economic survey kan gobierno pôon pa kan 1970s, firme
nasanang kapurit sa development, o pag-uswag, an Bicol Region kun
icumpara sa mga lugar na mas pobre sa recurso naturales, arog baga
kan Cebu o La Union.)
Gibohon niatong halimbawâ an sadiri kong banuaan, Buhi. (Boî sa
mga Boînan asin sa mga jeep drivers diyan sa terminal sa Iriga.)
Kan mga 1940s - aki pa ako caidto - maogmang pag-estaran an lugar
na ini. An mga tinampo mi sa poblacion dai sementado na arog
ngonian, pero basta bulanon, kaming mga ka-arakian sa pagtaraid
nagkukurahawan sa pagkawat nin indian-indian o turubigan sa
mabatiris na tinampo. An tubig kan Sowong (solung) hararom,
malinao, asin malinig, kayâ digdi kami naglalaba, nagkakarigos,
nagkakarawat, o kayâ nagpapalabog kan damolag. Uso man kaidto an
pagtaraohan nin gulay, suman, linubak, ginâtan, o dulce sa mga
magtaraid na harong.
Pag-abot kan Giera II, nag-evacuate an familia mi sa kabukiran kan
Sta. Cruz - sa balyo kan Lake Buhi, o lawod. (Digdi na assign as a
barrio school teacher an Papa.) Duman ko napagmasdan na pag
nagkukurahawan na an mga kalaw sa kabukiran, oras na nin
pangodto.(Ta dai kaming relo caidto.) Duman ko man nanôdan an
pagpâsan nin bongbong na panô nin tubig inomon na hale sa burabod
sa gilid kan lawod, pasiring sa harong sa itâas kan bukid.
An Sta. Cruz parte kan kabukiran na haros nakakapalibot sa
enterong banuaân. Sa subangan, yaon an mga bukid kan Mt. Malinao;
sa amianan (North), mountain ranges kan Sangay, asin sa sulnupan,
an bukid kan Asog (Mt. Iriga).
To me, however, the 1,800-ha. Lake Buhi is the “crown jewel” of
the town. With its fresh water coming from the surrounding
mountains and rivers, it is, once-upon-a-time, the home of the
sinarapan, or tabios (Mystichthys luzonensis), which is known as
the smallest living commercial fish in the world. In fact, it was
during my boyhood days that I would waken to the frantic tap, tap,
tap on the bacol by the sinarapan vendors plying their trade at
early dawn around the poblacion.
Inabotan ko man an panahon kan mga daraculang sira sa Lake Buhi:
birirawan, casili, oro-an (talusog na casing bilog kan tabay ni
Superman), asin buyod na hona mo takyag ni Nonoy. Nakahiling ako
nin carpa sa likod kan escuelahan harani sa lawod, na hona mo
olonan. Nakadacop kami sa laog nin tambong nin goraming casing
lakbang nin losang bandejado.
Sa paagi nin binwit na binareng alfiler asin pinaonan ko nin
capidasong lotong camote, nakadakop man aco nin anom na carpa sa
laog sana nin pirang minuto - duman sa sadit na pier na ginibo kan
mahigoson kong Lolo sa pangpang kan lawod, harani sa pig-eestaran
ming payag-payag. Kun madiclom na asin daing maraot na panahon,
matatanao mi an taraytay na mga ilao kan mga parasarap (nin tabios).
An mga hito caidto ibinaviajeng buhay pa kan mga negosiante
paduman sa Manila.
Sa ibang pagtaram, bastante sa gracia an Lake Buhi caidto.
May iba pang “katangian” an paladan na banuaan na ini, arog kan
magayagayang clema kun summer, matoninong asin frescong
kapalibutan, bastanteng omahon, na ngonian may sadiring patubig
na, asin tataramon na unico sa Rinconada, na dapat ini mapreservar
huli ta parte na ini kan cultura kan Buhi.
Sa katunayan, sa mga iba-ibang lugar na sacuya nang na-estaran o
nabisita - sa US, Canada, Japon, Filipinas (magpoon sa Batanes
“pababa” sa Zamboanga) - an Buhi dai man dejado, kun an
pag-oorolayan iyo an pagka-igua nin bastanteng natural resources.
Kun arog kaiyan, puede man kita sa Buhi na mag-uswag, ano? Paano?
(Abangan an masunod na isyu kan BM.)
