> An
parasurat bilang parasantigwar
(Enot na parte)
(Photo
Caption)
PHOTO ESSAY: Bikol young poet
Kristian S. Cordero delivers his lecture during the book launching
of SANTIGWAR, his second book of Bikol and Filipino poems held at
Aquinas University last February 1, 2006. The book was also
launched at University of Nueva Caceres (February 28, 2006) and
Ateneo de Naga University (February 28, 2006). To see more
pictures please visit www.santigwar.blogspot.com
An tataramon na Santigwar hali sa mga Kastila. Boot kaining
sabihon—magbendisyon, magta’o nin omay. Sa kahaloy-haloye nagin
naman ining parte kan satuyang tataramon, kan satuyang kolektibong
agimad-mad. Dai pa man suhay sa orihinal kaining kahulugan alagad
nag-ako ini nin ibang porma, ibang pagpapakahulugan na para sakuya
orog na nagpayaman sa boot sabihon kan orihinal na tataramon. Sa
mga Bikolano, an santigwar sarong sagradong ritwal kun saen an may
helang dinadara sa albularyo o sa parabulong tanganing santigwaron.
Haros kabaing ini kan eksorsismo kan Kristiyanismo. Alagad bako
sanang demonyo an tinutubudan kan satuyang mga apoon. Digdi niyato
mahihiling an pagtubod ninda sa mga engkanto, sa mga tawong-lipod
asin iba pang nilalang apwera sa tawo. Siring na an karahayan
binanga-banga sa mga suanoy nindang dios, an mga demonyo man
igwang sadiring gabinete. An mga nilalang na ini may kapangyarihan
na magdara nin sakit o helang sa satuya. An sakuyang apoon na
babayi, ina kan sakuyang ina, sarong parasantigwar. Bago ako
nakanood magbakal sa botika kan mga bulong, enot mo na akong
sinantigwar. Lakadbulan, oregano, artimisa muna bago an biogesic,
medical asin an garo dulsing aspilit. Nin huli ta mas barato o
baad mas epektibo ini. May mga baliktad man, si mga may kaya sa
doktor ngona, dangan pagdai na kaya saka minadulok sa
parasantigwar. Saka, minakapot sa tarom, minabalyo sa bangin nin
pagtubod asin pagduda, marahay sana an kahelangan. Manlain-lain na
klase an pagsantigwar, may naggamit sugok, tupasi, tubig,
palangana, may hinihiling sana an gigis, an mga muro, o an mga
mata. An sakuyang apoon, minagamit nin tolong importanteng bagay,
an lusang plato, an kandila ( kaibahan na an liter o pusporo) asin
an lana nin niyog na pinatintihan sa Hinulid kan Calabanga o kaya
sa Virgen de Salvacion kan Joroan sa Tiwi. Duwang sitio peregrino
ini na saiyang binibisita, hinihingowa niya ini sa kada sarong
taon. Biyernes Santo sa Calabanga. Agosto sa Joroan. Siyempre dai
mawawara an saiyang orasyon na itinukdo niya sako kan ako aki pa—nin
huli gayod ta nahilingan niya man ako nin hilig sa
pagbulong-bulong, si mga pag-arog-arog sa mga gurang, mga
kawat-kawat. Sa pagkaaram ko kaidto Latin an mga tataramon. Bagay
na napatunayan kong bakong man kan ako nag-adal sa seminaryo.
Ining mga tataramon na pigsaral-salak sanang Kastila saka Latin na
sa unang dangog mo, mamaluan mong Chavacano o sa-buang tawo.
Alagad may dakulang pag-ataman si Nanay kaini. Dai ini dapat
pagbasang-basangon. May pagmakulog siya sa mga tataramon. May
kapangyarihan an tataramon. Dai niya ini itinitukdo sa iba, asin
kun itutukdo, sa aldaw sanang Martes asin Biyernes. Mayo nang
masunod gayod ki Nanay sa henerasyon ming magpirinsan. Minsan may
duwa sa samuyang nagku’a nin kursong medisina asin an saro ngani
si Sonny Sendon, nagpoon naman magsurat asin luhay-luhay naman na
nabibisto sa Manila. Kan sarong taon saro siya sa tolong finalists
na nanambitan sa Maningning Miclat Prize for Poetry asin saro sa
mga nanggana kan Premyo Tomas Arejola ngonyan na taon. Kun
hihilingon, an pagsantigwar sa pamilya niyamo—nagkua nin bagong
porma, nin bagong lawog, nin bagong pagbulong. Sa paglagda ko kan
sakuyang Santigwar, sakuya ining ididudulot ki Nanay na sakuyang
apoon na sa paagi kan saiyang purutol-putol na osipon nabilog ko
an librong ini asin padagos pa akong masurat, matuklas, mamansay
sa halawig na natad kan sakuyang mga pangiturogan. Padagos kong
hahalaton an mga hapon na garo pinabayaan o napabayaan an saldang
sa kalangitan.
Dakula an sakuyang pagtubod na bago pa man uminabot an mga Kastila
sa Bikol, igwa na nin sadiring gawi nin pagbulong an satuyang mga
apoon. Igwa na nin ritwal na siring ta igwa na ngani kitang
pagtubod. Alagad nin huli sa kolonyalismo, an mga bagay na kabale
sa suanoy na panahon, ipigpahayag na mga demonyong bagay kan mga
pading Katoliko. Kasabay na rina’ot kaini an satuyang mga suanoy
na literatura, gawi, pagtubod, estado kan komunidad asin an
sadiring pagkabisto. Nalubog an sulog kan uminabot an kolonyalismo.
Tuyong rinaot ini tanganing malingawan niyato an mga bagay na ini
asin kuguson an sarong bagong pagtubod asin mailatag an halawig na
eskima kan kolonyalismo. Sa diskursong ini, mahihiling niyato na
dai nagin madali, bakong sarong banggi sana nangyari an pagsakop
sa satuya. Igwang duwang anggolo na pwedi niyatong hilingon, enot
an paggamit kan tataramon na Latin-Kastila (na mahihiling sa
orasyon) an pagkurus sa plato asin an pagpamibi, minsan ngani
inaabiosohan an nagpapabulong na magpamisa para sa mga kalag, ini
mga Katolikong simbolismo asin gawi na isinalak sa sarong dati
nang suanoy na ritwal. Kun hihilingon tulos igwa nang pagsaralak o
fusion na nangyari sa Santigwar. May sarong teorya na ini sarong
gawi nin rebelyon laban sa mga kolonyalista. Tanganing maipadagos
an suanoy na pagtubod, isinalak ninda o kinugos ninda an pirang
mga bagay sa Katolisismo tanganing magin lehitimong ritwal o
minsan tanganing ipasipara na sana ini kan mga nasa poder—si mga
padi. Pagkatapos nindang magkomunyon, magsimba sa parokya, an iba
minaduman pa man sa mga kuweba, sa mga loblob na lugar tanganing
magtinagba sa saindang mga lagdong. Siring na an mga enot na
Kristiyano, nagpaparangadye sa mga katakomba asin naggamit nin mga
simbolong pagano tanganing ipahayag an pagtubod, arog man gayod
kaini an ginibo kan satuyang mga ninuno kaya minsan sa mga panahon
na ini igwa kitang mga parasantigwar. (Idadagos sa sunod na isyu)
