Rizalismo Padanayon Ta
Ni Atty. Sim Adan
Mga kaisipan ni Rizal tungkol sa
pagmahal sa Inang Banwaan
Sabi sa mga Kasuratan na naguno ta, bago pa man daa nagpahayag nin
mga kaisipan tungkol sa Inang Banwaan an mga famosong lider na si
Sun Yat Sen o si Gandhi man, asin iba pang Asyanong kamadunongan,
si Dr. Jose Rizal nagpahayag na kan si mga kaisipan niya tungkol
digde sa saiyang mga poema, mga surat sa ka amigo sa ibang bansa,
sa mga pahayagan asin lalo na sa mga libro asin nobela na sinurat
niya na napabantog na “Noli” asin “Fili”.
An pira sa mga kaisipan na iyan iyo an (1) An Pagtobod sa
Makapangyarihan na Diyos, (2) Pagkamoot sa Sadiring Banwaan na
Tinubuan, (3) Pagpahalaga sa Kulturang Katutubong Asyano, (4) An
Pagpaorog sa Sadiring Tataramon o Linguahe, (5) An Dignidad o Onra
nin Sarong Tao (6) An Pagkapantay-Pantay kan Gabos na Rasa sa
Mundo, (7) An Pagmidbid asin Pagpahalaga kan Diretsos Humano, (8)
An Pagmidbid kan Diretsos nin Kababaihan, (9) An Gobyernong
Maka-Demokrasya, (10) An Pagpangibabaw kan Ley asin Mga Pagboot,
asin (12) An Unidad asin Pagkaboronyog kan gabos na Tao sa bilog
na Mundo.
Dapat segurong horophoropon tang mga Pilipino na an dakol asin
mahiwas na mga kaisipan na ine ni Rizal minsan ngani nagdadanay na
sa satong nasyon an iba pero dai pa haros nakakamtan nin kagabsan
asin ineng mga prinsipyong nasambit ni Rizal iyo an pinaglalabanan
nin dakol pang mga rona sa kinaban na dapat makamtan.
Dapat lang segurong tanawon tang utang na boot sa satuyang
Bayaning si Jose Rizal an satuya nang nakamit na arog baga kan
satong Demokrasya na minsan ngani ipinaglalaban ta paminsan-minsan
yaon na talaga sa satong pamitisan; an diretsos humanos asin
diretsos nin kababaihan, sato nang nakakamtan minsan ngani mga
bagay na pinupuna nin kadaklan kon may peligro na ine mawara o
mabawasan man.
Saro-saroon ta daw sa halipot na pa agui an lambang saro sainda na
padagos maintindihan nin dakol tang namamanuaan.
An enot sa gabos an Paniniwala sa Diyos na May Kapangyarihan asin
satuyang Kaglalang. Magpoon kan sadit pa si Rizal sa pagtokdo kan
si saiyang Ina na si Teodora Alonzo sagkod na siya nag eskuela
asin nagkamit nin mahiwas na kadunongan, si Rizal may pagtobod sa
Kapangyarihan nin Diyos na sabi niya “Supernatural Being” na
naggawad kan gabos na kadunongan sa mga linalang. Minsan ngani si
Rizal nagkontrang gayo kan pag abuso kan mga religioso na gamiton
an pagsamba sa Diyos na mang api nin ibang tao.Sagkod sa ultimong
hinangos ni Rizal bago siya martiron sa Bagumbayan, dakula si
saiyang pagtubod sa Diyos, kaya man seguro an satong nasyon iyo pa
guiraray an pinakaposog na Kristianong nasyon sa Asya asin sa
bilog na mundo na maypagtobod sa Kapangyarihan nin Diyos na
Kaglalang.
An pagkamoot sa sadiring banwaan na tinubuan pinagpaposog na gayo
sa mga kaisipan ni Jose Rizal. Sa gabos niyang kasuratan, mga
pagtokdo, lektura, mga nobela, sa tataramon asin sa guibo
ipinamalas na gayo ni Rizal na an tao pakamahalon an saiyang
bansang tinubuan mala ngani ta siya mismo pinili na magpagadan
bilang martir matindugan lamang si saiyang mga kaisipan sa
pagkamoot sa sadiring banwang tinubuan.
An pagmidbid pagbabantog asin pag ingat sa mga katutubong
kulturang asyano. Dai niya irinibay an sadiring kulturang Pilipino
o Asyano sa mga nanoodan asin na masdan niya sa luwas kan bansa.
Lalo na ngonian mahal saiya an kulturang maka-asya asin an maisog
na kasabihan na naitaram niya bagay na ine iyo, na “An dai
magmahal sa sadiring tataramon labis pa sa hayop asin malangsi na
sira.”
An onra asin dignidad nin tao tinawan na gayong halaga ni Rizal
kan sabihon sa saiyang libro, “The Indolence of the Filipinos” na,
kun halion mo daa nin onra an tao, garo guinibo mo siyang inutil
asin daing pakinabang minsan mo pa siya suguon.
Si Rizal man iyo an nagsabi sa saiyang mga adal asin pagsurat na
an gabos na rasa sa bilog na mundo, pantay-pantay mayo nin
superior na rasa, puti man o dilaw o itom an kublit, asin inoyonan
si Rizal kan mga bantog na antropologists asin sociologists sa
Europa na si Adolf Basilan kan Germany asin Edward B. Taylor kan
England.
Si Rizal man sa panahon pa niya nanindugan na an lambang tao may
pogol nin sadiring mga deretso na dai puedeng agawon saiya minsan
siisay man asin dai dapat tongtongan nin siisay pati nin mga
autoridad.
Nangenot man si Rizal na lider sa Asya na nagtaong dakulang halaga
kan deretso nin kababaihan, kaidto pa pinaheling ni Rizal na an
saiyang ina lider sa komunidad may intelihensya na magpaarog
magtokdo. Kaya kon siya perseguiron kan mga kastila, manindogan
siya nagpapreso sa pagpakisuhay sa mga autoridad na basang sana
siyang hatolan na daing imbestigasyon.
Gobyernong Republicano arog kan satuya ngonian paborito na ni
Rizal kaidto pa man dahil sabi niya igua nin soberaniya an tao
daing kamot na bakal na nagpapadalagan kan gobyerno asin deretso
nin namamanwaan iguinagalang kan gobyerno republicano.
Sa mga kasuratan man ni Rizal sa panahon niya pa minidbid niya na
an panganibabaw kan ley o batas sa gabos na bagay. Igalang an ley
asin tawan nin tamang hustisya an gabos pati na an nagkakasala.
Sa lado kan pagtaong edukasyon sa kadaklan na tao o sa masa si
Rizal man an asyanong lider na nagangkin kan kaisipan na an
edukasyon darahon sa kagabsan ta sabi niya an sociedad na kadaklan
na tao nakapag-adal mas fasil makapag tulod sa progreso kan
banuaan.
Pero sabi ni Rizal sa saiyang mga lektura, daing serve an
edukasyon kon dai magparticipar an may inadalan sa pagpalakad kan
gobyerno. Dapat activo an gabos mag antabay sa gobyerno parang mag
asenso an gobyernong iyan.
Sa lado nin pagkaboronyog sa unidad kan tao makatabang sa gobyerno
bako sanang kapwa Pilipino ang dapat magkasararo kundi gabos na
asyano gabos na tao sa bilog na mundo magkaboronyog gabos
magturuwang pasiring sa pag unlad kan bilog na SANKATAOHAN.
An gabos na nahale batay sa mga kaisipan asin pagmawot nin
kagabsan, iyan an mga adal guikan ki Dr. Jose Rizal.
