Enot nin huli ta bako akong kumbinsido kan sakuyang Ingles. Haros magbagsak man ako sa Latin. Mas dakul sanang pagkakan asin ngaran nin santo an aram ko sa Kastila. An aram ko sa tataramon na Instik masasabutan sana kan parataho saka paratindang bote.

        Nagtutubod ako na mayong istatikong tataramon. Garo ini mikrobyo na nagkikibot-kibot, nagdadakula, nagdadakul. Lalo na sa kaso kan mga nasyon na rog kan Pilipinas. Arog man kayan an lenggwahe nin tawo, nagsasaralak, nasarangli, nababawasan, naduduganan. May mga tataramon kita na pareho sa Bisaya asin man sa Tagalog. Igwa man kitang mga sinubli sa mga Kastila na iyo man ngani an kadaklan na beses nangyayaring sala sa satauya. An Ingles, ginigibong Kastila nganing magluwas na Bikol. Madadangog mo ini sa radyo, lokal na estasyon kan telebisyon asin sa Misa kan mga padi. Bilang sarong parasurat sa Bikol, gusto kong makiaayon sa pagpatalubo (o pagpurga kan sadiring kong tataramon). Alagad dai boot sabihon na nin huli ta dai ako nagsusurat sa Ingles, dai man ako nagbabasa kan mga obrang nakasurat digdi. Sala. Dakul na an istorya asin mahib’og na an literatura kan tataramon na ini, nagbukas na ini nin kadakul na bintana asin panaw’awan, bakong kadaogan kun magbasa sa Ingles asin sa iba pang tataramon. Alagad bako man na sala na magsurat sa tataramon niyato nin huli ta gaamno man an katikapoan kaini, mahihipnoan na mahihipnoan ini kan satuyang sadiring mga eksperinsya. Sa kaso niyato na nag-aagi sa makuring eksperinsya nin kolonyalismo, igwa kitang magayon asin mayamanon na tataramon na pigtahuban, ginadan, asin pigbansagan na gibo kan sadiring demonyo gibo kan mga nagsakop satuya. Pinatubod man an pira satuya na natipsikan nin dugo asin nagbulaw si buhok na an tataramon kan mga nagsakop an mas magayon, an pwedi sanang suraton. Kaya iba man sa pagdangog an Hermano sa Manoy, an Daddy sa Papay. Minaluwas na mas halangkaw, mas poderoso, mas halangkaw na klase an mga naenot na tataramon. Pangmayaman sabi ngani. Alagad an sadiring tataramon, raspak, usmak kun digdi ka mapahayag. Arog kan Vagina sa buday, clitoris sa itil, penis sa buto. Mas gusto ta pang sabihon na burak o gamgam o talong an ikinabuhay niyato gabos. Nin huli kaini angay na kita magbalik sa nakaagi, eksodus kun baga. Masakit ini alagad posible. Sa paagi kaini maaraman niyato na igwa man kita na mayo sa iba asin ini an satuyang maidudugang sa pangkagabsan na eksperensya kan tawo. Sala man na isipon na an Bikol an pinakamagayon na tataramon sa kinaban. Sugong na pag-isip iyan.

        Sa pagsurat sa Bikol, pira-pira sana an nagigibo kaini, an iba talsot pa. Kaya an pagsurat sa sadiring tataramon, sarong gibo nin pusoanon. An literaturang Bikol dai pweding suraton sa Ingles, sa Latin, sa Aleman o arinman apwera kan yaon sa satuya. An Bikol na ini sabay sa pagkutkut nagdadakula man siring sa mikrobyo, igwang mga mahihiling sa nakaagi, igwa man mamumundag ngonyan, arin man digdi an pweding magdanay basta mahiwas, dakul, asin danay an paggamit. May mga oposisyon sa bagay na ini, si gurang sagkod si moderno. Kun sasabihon mong pweding pagsalakon an Bikol na suanoy sa mga tataramon ngonyan na panahon, pwedi ka nang mudahon kan mga gurang na binabansagan kan mga hoben na konserbatibo asin an mga gurang man liberal daa an mga hoben. Gadan ining kabayo na bubuhayon diyan sa mga debate sa plaza sagkod sa higdaan kan mga mag-ilusyon, mag-agom minsan mga nagsisinangbayan. Ano man an kaluwasan kaini, reyalidad na an maorag an madanay, an magayon an matalubo.

        Sa sakuya, ginibo ko na ining pagsaralak, ginibo ko na an paggamit kan manlain-lain na tataramon digdi sa Bikol. Dominateng syudad sa buhay ko an Naga, an Legaspi asin an Iriga. Kaya bilang sarong parasurat magayon na magkaigwa ka nin hararom na pagkasabot sa Bikol. Kaipuhan na magkaigwa nin Bikol Studies sa mga eskwelahan. Sa University of Saint Anthony digdi sa Iriga igwang sarong okasyon na pinag-aapod nindang Semana Bikolana na kun saen itinutukdo an mga manlain-lain an aspekto kan kulturang Bikolnon. Pinapamidbid man sa mga estudyante na igwa kitang mga lokal na bayani arog ninda Arejola, Vinzon, Panganiban asin iba pa.

        Bilang sarong parasurat sa Bikol ginigibo ko an pagsaralak kan mga tataramon na Rinconada, Bikol-Legazpi sa Bikol-Naga. May mga tataramon an kada probinsya na pweding magpayaman kan satuyang tataramon. Kaya kaipuhan an pagiging bukas sa mga tataramon kan Masbate, kan Catanduanes nganing mas orog niyatong magamit an Bikol na tataramon. Hiripnoan kun baga.

        Kun ginagadan ko an tataramon sa paagi kaini, ta nagsusurat ako, arog kaini, siisay an nagbubuhay kaini? Si nagmama na paraway asin parapataya nin jueteng, si aki sa atubangan kan kompyuter o si amo na pigtutukdoan sa Ingles an saiyang imported na ido. Nagsusurat ako sa Bikol nin huli ta nagtutubod ako na an pinamakangirhat kong kinakatakotan, an pinakamakulog kong agrangay, an pinakamaludok kong pamibi asin an pinakahararom kong pagkamoot mapapangiturogan ko sana sa sadiri kong tataramon.