Mantang kita nakadangog kan mga bareta asin plano kan lokal na gobyerno sa Naga asin iba pang bareta mapapadapit sa Olympics ( sa swimming na sana kuta ituon kan Amerika an atensyon ninda asin bako na sa mga giyera ninda sa Iraq) an pigpapahiling na garo bago man daang pelikula ninda KC Concepcion asin Richard Gutierrez (showbiz dynasty), an mga krimen asin iskandalo asin iba pang tsismis sa TV man o YouTube— Uya man an pirang bareta, mga baretang dai gayong sinasabat nin mga lusis asin pagbungkaras. Mga kultural na pangyayari na dawa ngani dai man gayong tinatawan atensyon kan mga nasa pwesto, sigun sa namamatian kan mga obrero sa kultura, na garo na daa raot na plaka, padagos pa man na pinapangyari an siring na mga okasyon na nagpapahiling na apwera sa mga bareta nin paglangkaw nin pamasahe asin kamugtakan pang-ekonomiya, igwa pang pandok na pwedeng magin mga lalawgon na satuyang lalaogon asin hilingon tangani lamang magkaigwa kita nin panibagong paghiling sa pirang bagay na kinatudan na.

        Enot sa satuyang listahan an ginibong paglagda kan librong Canaman: Through Four Centuries kan nangungurog na historyador sa satuyang rona, si Danilo Madrid Gerona na tubong Canaman man. An nasabing libro, sigun sa kagsurat sarong pagpahiling nin odok sa buot na pagpapasalamat sa banwaan na ginikanan, sarong proyektong haloy na pigmawot asin pighalat asin ngonyan napangyari na. An libro ni Dr. Gerona na inilagda sa bisperas kan kapiyestahan kan nasabing banwaan, nagpapahiling kan pangangaipuhan na ipahiling an satuyang kasaysayan sa mas sadit alagad may tadom sa pusong panan’awan, na an istorya dai nangyari sa panganoron kundi sa tinitindogan na daga asin sa haraning palibot. Tinatawan kaini nin atensyon an tawong mismong nag-aadal bilang katakod kan kasaysayan asin bakong tukal sa sadiri nindang agi-agi. An lokalisasyon kan kasaysayan an nagtatao nin pagbugkos sa satuyang pigputol-putol na pusod. Pigkukutkot giraray kaini an tinalbungan kan satuyang inulnan. Sa librong Canaman, binuksan giraray ni Dr. Gerona an mga panibagong diskurso orog na kan pag-asenso kan nasabing lugar na ibinaing an hitsura kan mapa sa baoo (pagong) na sa paagi kan pagkasabot sa saindang nakaagi, sa mga personahe na nagtulod kan katalingkasan, kan diretsong mabuhay asin magkaigwa nin komunidad, inaangat asin tinatawan panibagong kusog an banwaan na maghiro pasiring sa direksyon na suhay na sa platika asin panuga kan mga pulitiko kundi bilang sarong banwaan na naghihiras, nagtutubod asin nabubuhay sa kahulugan, sa ‘saysay’ na mahihiling sa saindang ‘salaysay’.

        An pagsurat nin kasaysayan sa Bikol mahiwas pa asin nangangaipuhan nin iba pang iskolar, kaipuhan ta pa nin dakul na Dr. Gerona sa satuyang palibot, minsan masasabing dai ta man talaga pinagmamakulgan an mga gibong arog kaini siring kan nasambit na sa satuyang editoryal kan nakaaging semana. Alagad, pano kita magkakaigwa nin mga panibagong binhi nin mga iskolar kun tinatawan prayoriad kan akademya asin ini man baga an pigpapahiling ngonyan sa kadaklan na mga ads. An akademya bako nang unibersidad kundi saro nang pabrika asin ini an brain drain na nangyayari sa satuya. Nawawaran kita nin mga marahay kutang paadalon sa siring na disiplina nin huli ta pinapaboran kan sitwasyon asin kan katikapoan an mga kursong matao satuya nin mas dakul na kwarta, mas dakul na oportunidad bilang mga obrero, asin bakong para-isip, bakong mga iskolar. Anong klaseng media an lalaoman niyato kun kadaklan na yaon sa pag-adal kan nasabing kurso iyo an mga madali nang marakdag, si mga dai nagtuturultol, si haros dai makapasar sa entrance exam? Anong klaseng mga estudyante an hinihimo niyato kun an mga yaon sa adminitrasyon, basta sana man nagkua kan saindang mga PhD tanganing makatukaw sa nasabing posisyon? Ano an pinakaiba kan akademya sa sistema kan satuyang pulitika? Kun pesismistikong opinyon ini, buot ko magtubod na igwa pang paglaom parati asin ini sana an nagpapakusog man sakuya na magtubod sa kakayahan kan pagkasabot asin kapangyarihan kan pagtukdo. Asin minsan makadisganar an siring na mga pangyayari sa akademya, igwa man siyempreng kawsa nin iba pang selebrasyon orog na ngonyan na mas lalo naman na nagdadangog asin nagkakaigwa naman nin mga tagasuporta. Paghipno o alternatibong mga paagi asin sa hiling ko, kaipuhan ta sana man na padagos na magtulod asin magtubod kan adyendang ini para baga ngaya sa pag-adal Bikolnon.

        Sa iba pang bareta, ngonyan na maabot na Agosto 30, tatawan kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) an Arejola Foundation for Social Responsibility Inc. na iyong nagpapadalagan kan taunan na Premio Tomas Arejola sa Literaturang Bikol asin Julian Fajardo Writing Workshop kan Gawad Pedro Bucaneg Awards na itinatao kaibahan an Gawad Balagtas para sa mga parasurat asin Gawad Paz Benitez Marquez para sa mga paratukdo. An Gawad Pedro Bucaneg, itinatao sa mga literary organizations asin grupo na nagtutulod kan pagsurat sa Filipinas. An pagmidbid na ini sa Arejola Foundation, sarong dakulang senyal na an mga paghiro man nanggad sa Bikol ngonyan minsan pigtutulod kan mga pribadong pamilya asin indibidwal, sarong dakulang pagsasalang-alang kan mga gibong pangkultura na pinipili niyato paorogon, bilang mga ekspwerso bako tanganing kagawon an kada saro, kundi tanganing tawan kita nin iba pang opsyon asin bisyon sa buhay bilang mga Bikolnon sa kinaban na ini. Ngonyan na Agosto 30 man an huring aldaw kan pagsumite kan mga madayon sa Premio Tomas.

        Sa iba pang impormasyon mapapdapit sa Premio Tomas, bisitahon an www.balangibog.blogspot.com. Igwa man sarong kontes na bukas para sa mga Bikolnon an Gawad Komisyon 2008 na bukas para sa mga mayor na tataramon sa Filipinas. An mga impormasyon makukua sa websayt kan Komisyon ng Wikang Filipino. (magbisita n asana sa sakuyang blog sa www.santigwar.blogspot.com asin dumanan an mga links- KWF). Kun mapangyari sa sunod na taon, ‘baad buksan na an kategoryang Bikol (Osipon/Maikling Kuwento) sa Don Carlos Palanca Memorial Awards, mantang igwa sindang kategorya sa Ilokano, Hiligaynon asin Sebwano, ano man baya ta mayo sa Bikol? Kun ini maidagos, suportahan ta ini sa paagi nin pagsurat nin huli ta tunay man nanggad na dai pa kitang korpus nin mga kontemporanyong osipon ta kada saro satuya igwa man nanggad na istorya. Sabi ngani kaiyan an kada tawo, sarong kuwento.